ورود

ثبت نام

*  
بیشتر مردم منتظر سال جدید هستند، برای شروعی جدید با عادت های قدیمی!
بهترین راه به دست آوردن اعتماد به نفس، انجام کارهایی است که از آنها می ترسیم
گاهی اوقات، خشم تنبیهی است که به خودمان می دهیم، برای اشتباه فردی دیگر
  *

ورود / ثبت نام

تفکر نقادانه

تعریف تفکر نقادانه

مهارت تفکر نقادانه همان‌طور که از نامش مشخص است با تفکر و شیوه‌ی اندیشیدن گره خورده است.

هر یک از ما اتفاقات و رویدادهای زندگی و محیط اطراف را از طریق فکر کردن درک می‌کنیم و بر اساس افکارمان اقدام به معناسازی و ساختن مفاهیمی می‌کنیم که ما را در فهم محیط یاری می‌کند.

نکته مهم و قابل توجه این است که کیفیت زندگی ما برگرفته از کیفیت و نحوه‌ی فکر کردن ماست. در نتیجه اگر از نوع زندگی و کیفیت زندگی خود رضایت داشته باشیم یا ناراضی باشیم در واقع این رضایت و نارضایتی نشات گرفته از نحوه‌ی تفکر و کیفیت فکر کردن ماست.

پرورش مهارت نقادانه توسط بسیاری از بزرگان و اندیشمندان توصیه­‌ شده است. همچنین به دلیل اهمیت مجهز بودن به تفکر نقادانه، اغلب کسب‌­ و­ کارها در کشورهای توسعه‌یافته، در بخش رزومه افراد، این مهارت را مورد ­بررسی و سنجش قرار­ می­‌دهند.

بنابراین به نظر می‌رسد یکی از کلیدی­‌ترین مهارت­‌های عصر حاضر، تفکر نقادانه است.

اما به‌راستی تفکر نقادانه چیست؟ چگونه می‌توان مهارت تفکر نقادانه را پرورش داد؟

تفکر نقادانه از ترکیب دو واژه‌ی تفکر و نقادانه تشکیل­‌ شده است. اجازه دهید در ابتدا هر یک از این دو واژه را به‌صورت جداگانه بررسی کنیم و سپس به تعریف تفکر نقادانه بپردازیم.

معنای واژه‌ی تفکر

تفکر یا اندیشیدن (Thinking) شامل فعالیت‌های ذهنی می‌­شود که در مواجهه با مسائل گوناگون اتفاق­‌ می­‌افتد.

البته نمی­‌توانیم چنین ادعا کنیم که فکر­ کردن و اندیشیدن صرفاً در مواجهه با مسئله و چالش­‌های روزمره به­‌کار­گرفته می‌­شود. ذهن ما پیوسته در حال فعالیت است و بخش عمده‌ای از این فعالیت می­‌تواند ناخودآگاه باشد.

منظور از فکر کردن، آن بخش آگاهانه‌ی فعالیت­‌های ذهنی است که در تلاش برای تحقیق و تحلیل مسائل است. ما با اندیشیدن به موارد ناآشنا، مبهم و چالش­‌برانگیز در تلاش برای یافتن راه ­‌حل مناسب هستیم.

یکی از تفاوت­‌های اصلی انسان با سایر موجودات، اندیشیدن و تفکر است. اگرچه تفکر فعالیتی است که انرژی فراوانی مصرف ­‌می­‌کند ولی شیوه‌ی تفکر و اندیشیدن ما تاثیر بسزایی در کیفیت زندگی فردی و اجتماعی ما خواهد داشت.

اندیشیدن به این خاطر مهم است که ما را در جهت­‌یابی مسیر، سازماندهی و بررسی اطلاعات دریافتی از محیط اطراف‌مان یاری می‌کند. اندیشیدن تلاش برای هدایت کردن و جهت دادن مسیر فکر است.

توجه به اندیشیدن و تفکر فعال و آگاهانه کمک می‌کند ما از فکر کردن سطحی و ناخودآگاه به سمت توجه به بخش‌های مختلف فکر کردن و جزئیات تفکر و آگاهانه فکر کردن و عمق بخشیدن به افکارمان حرکت کنیم.

بر این اساس می‌توانیم نتیجه حاصل از تصمیم‌ها و اقدامات خود را آن‌گونه که می‌خواهیم یعنی بر اساس اهداف و خواسته‌ها و آرزوها و ارزش‌ها و اصولی که برای ما با اهمیت است هدایت کنیم تا در نهایت بتوانیم آنگونه که دوست داریم زندگی خود را اصلاح و تعدیل کنیم.

معنای واژه‌ی نقادانه

واژه‌ی نقادانه ریشه در کلمه‌ی نقد و نقاد دارد. البته در اینجا نقد را نه صرفاً از ­آن­‌جهت که به نقاط ضعف و کم و کاستی‌­ها توجه کنیم، بلکه از این جهت مورد توجه قرار می‌دهیم که می­‌خواهیم تجزیه‌ ­و­ تحلیل کرده و آگاهانه به بررسی زوایای مختلف موضوعات و مسائل نیز بپردازیم.

در این میان نقاد کسی است که ­می‌­تواند درست را از غلط جدا کند و نقاط قوت و ضعف مسائل را تشخیص دهد.

معادل انگلیسی نقادانه نیز Critical است و دو واژه‌ی Criticism و Criteria به‌­عنوان هم‌خانواده‌های واژه‌ی نقادانه و به معنای استدلال و ارزیابی و داوری است.

البته می‌توان گفت ریشه‌ی Critical لغت یونانی Kritikos و به معنی توانایی قضاوت کردن است، که همین لغت از طریق Criticus لاتینی به زبان انگلیسی وارد شد. زاده‌ی دیگر این لغت نیز Criterion به معنای ملاک و معیار و محک است.

تعریف تفکر نقادانه

آغاز تفکر نقادانه یا Critical Thinking را می‌توان با آغاز فلسفه یکی دانست با­ این‌­ حال از زمان جان دیویی (John Dewey) بود که تفکر نقادانه شکل گسترده‌تری به خود گرفت (+) و بیش‌ ­از­‌ پیش به پرورش و آموزش آن توجه شد.

برای تفکر نقادانه تعاریف متعددی وجود دارد. ما در این­جا به دو مورد از تعاریف که مربوط به بزرگان این حوزه است، اشاره می‌کنیم. تعریف تفکر نقادانه از زبان جان دیویی:

بررسی فعالانه، مجدانه، و دقیق یک باور یا شکل مفروضی از معرفت، با توجه به مبانی‌­ای که پشتوانه آن هستند و نتایجی که در پی دارد.

در تحقیقی که توسط محمدعلی حجتی و محمدمهدی خسروانی انجام شد، تعریف‌های مشهور و معتبر مورد ­بررسی و نقد قرار گرفت و به این نتیجه رسیدند که تعریف تفکر نقادانه توسط ریچارد پُل نسبت به سایر تعاریف و دیدگاه‌ها برتری دارد (+).

 ریچارد پل برای تعریف تفکر نقادانه، از واژه‌ی اندیشیدن استفاده می‌کند:

تفکر نقادانه، اندیشیدن درباره­‌ی اندیشیدن، با­ هدف ارتقای اندیشیدن است.

با توجه به این تعریف می‌توان تفکر نقادانه را روشی از اندیشیدن دانست که منجر به پیشرفت و ترقی اندیشیدن می‌شود.

مهم این است که این شیوه از اندیشیدن را می‌توان از طریق آموزش و تمرین کردن آموخت و نه تنها به شکل خاص و در یک حوزه، بلکه به شکل عام و گسترده و در تمامی حوزه‌ها از آن استفاده کرد و از منافع آن بهره‌مند شد.

در چارچوب تعریف تفکر نقادانه ارائه شده توسط ریچارد پل، او کسی را دارای مهارت تفکر نقادانه می‌داند که می‌تواند:

 سوالات اساسی و مهمی بپرسد و به شکل روشنی آنها را بیان کند؛

 اطلاعات مربوط به‌هم را جمع‌آوری و ارزیابی و تفسیر کند؛

 به نتایج و راه‌حل‌های معتبر و مستدل برسد و آن‌ها را با ملاک‌های مشخصی مورد آزمون قرار دهد؛

 توانایی اندیشیدن در چارچوب‌های گوناگونی دارد و در صورت نیاز می‌تواند در فرض‌های خود بازنگری کند؛

 برای پیدا کردن راه­‌ حل مسائل پیچیده با دیگران تعامل فکری کند.

یادگیری و آموزش مهارت تفکر نقادانه

ما نیز در زندگی روزمره‌ی خود با انبوهی از اطلاعات و اخبار سر ­و­ کار­ داریم که تشخیص درست و غلط بودن یا میزان اعتبار آنها، تماماً بر دوش خودمان است. برخلاف گذشته که تنها داشتن اطلاعات موجب تمایز افراد می‌شد، این روزها تفکیک، تشخیص و صحت‌سنجی اطلاعات و افکار و نظرات است که موجب تمایز افراد از یکدیگر می‌شود.

برای اینکه بتوانیم سکان زندگی خود را در دست داشته باشیم نیاز است بر تفکر و اندیشیدن خود تسلط پیدا کنیم. تا زمانی‌که به صورت ناخودآگاه و بر اساس حرف‌ها و آموزه‌هایی که در طول زندگی از افراد مختلف شنیدیم و بدون بررسی و تحلیل و ارزیابی، بسیاری از آنها را به صورت درونی پذیرفته و باور کردیم، نمی‌توانیم تغییر محسوسی در نوع و شکل زندگی خود شاهد باشیم.

اولین گام برای ساختن زندگی مطلوب بر اساس خواسته‌های‌مان این است که کنترل ذهن و فکرمان را به دست بگیریم و برای تقویت و توسعه و گسترش آن گام‌های اساسی برداریم.

کسب تفکر نقادانه نوعی مهارت اکتسابی است و نه ذاتی. به همین دلیل با تلاش مستمر و تمرین مداوم در بلندمدت دست‌یافتنی خواهد بود.

شالوده‌ی تفکر نقادانه شامل مولفه‌ها و معیارهایی است که تلاش برای درونی کردن آنها می‌تواند ذهن ما را به سمت فکر کردن منطقی، درست و اصولی هدایت کند. به این ترتیب با بهبود کیفیت تفکر و بالا بردن سطح فکری خود و عمق بخشیدن به افکار و اندیشه‌های خود که تاثیرگذار بر عرصه‌های مختلف زندگی است می‌توانیم در انتظار دستیابی به کیفیت مطلوب زندگی خود نیز باشیم.

برخی از کاربردهای تفکر نقادانه به شرح زیر است:

  • چگونه سوالات بهتری بپرسیم و پاسخ‌های بهتری مطرح کنیم.
  • چگونه مستدل‌تر و عمیق‌تر فکر کنیم، حرف بزنیم و بنویسیم؟
  • چگونه شباهت‌ها و تفاوت بین ایده‌ها و حرف‌ها و تحلیل‌های مختلف را ببینیم و ارزیابی کنیم؟
  • چگونه میزان محکم بودن و نیز خطاهای احتمالی استدلال‌های مختلف را ارزیابی کنیم؟
  • چگونه مسائل و مشکلات را به شکل نظام‌مند و سیستماتیک تعریف و تحلیل کنیم؟
  • در میان انبوه رسانه‌هایی که امروزه – تقریباً بدون استثناء – منافع و بقای خود را در اولویت قرار می‌دهند، چگونه می‌توانیم اطلاعاتی مفید،‌ ارزشمند و با حداقل سوگیری به دست بیاوریم؟
  • چگونه دانسته‌ها و باورها و شناخت‌مان از جهان را پالایش کنیم و از تعصب و تنگ نظری و پیش‌داوری فاصله بگیریم؟
  • چگونه شفاف‌تر فکر کنیم و حرف‌ها و نظر‌ها و استدلال‌هایمان را به شیوه‌ای شفاف‌تر و متقاعدکننده‌تر به دیگران منتقل کنیم؟
  • چگونه از نگاه فردی دیگر و با چارچوب نگرشی متفاوت، به مسائل نگاه کنیم تا از این طریق، گفتگو و تعامل ما با دیگران ساده‌تر و سازنده‌تر باشد؟
  • چگونه به دیگران کمک کنیم تا مسائل و مشکلات خود و سازمان‌شان را بهتر و شفاف‌تر ببینند و درک کنند؟

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *